Φάννυ και Αλέξανδρος: Ένα ταξίδι μέσα από την ταινία του Μπέργκμαν στον κόσμο της παιδικότητας
🕛 χρόνος ανάγνωσης: 10 λεπτά ┋ 🗣️ Ανοικτό για σχολιασμό
Το επικό οικογενειακό δράμα του Ingmar Bergman (5 ώρες στην εκτεταμένη τηλεοπτική εκδοχή του) ξεκινά με τους πλούσιους εορτασμούς της παραμονής των Χριστουγέννων της οικογένειας Ekdahl στη Σουηδία των αρχών του 20ού αιώνα. Αντλώντας από τις παιδικές αναμνήσεις του ίδιου του σκηνοθέτη, το Fanny and Alexander (Φάννυ και Αλέξανδρος) βρίσκει τον συνήθως αυστηρό Σουηδό δάσκαλο σε σπάνια νοσταλγική διάθεση. Η ταινία περιγράφει τη ζωή μιας αστικής οικογένειας στη Σουηδία τη δεκαετία του 1900 και οι κύριοι χαρακτήρες, η Fanny και ο Alexander, είναι δύο αδέλφια που πρέπει να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της ζωής τους, συμπεριλαμβανομένου του θανάτου του πατέρα τους και τους γάμους της μητέρας τους.
Η ταινία κυκλοφόρησε το 1982 και αποτελεί ένα από τα κορυφαία έργα του Bergman, ενώ κέρδισε το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας το 1984 και άλλα τρία βραβεία Όσκαρ. Στην κριτική της ταινίας στο Criterion αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι με τα πρώτα κιόλας πλάνα της ταινίας Fanny and Alexander (1982), ο σκηνοθέτης Ingmar Bergman κάνει ξεκάθαρες τις προθέσεις του. Εδώ, βρίσκουμε τον δεκάχρονο Αλεξάντερ να ατενίζει ένα κουκλοθέατρο, ανασηκώνοντας στρώμα με στρώμα το επιδέξια ζωγραφισμένο σκηνικό. Έχουμε εισέλθει στον κόσμο ενός παιδιού, ενός παιδιού που βλέπει και διαπερνά τα προστατευτικά στηρίγματα του κόσμου των ενηλίκων.
Σύντομα ο Αλέξανδρος ξεκινάει μια αποστολή στα σαλόνια του διαμερίσματος της γιαγιάς του, όπου, όπως και στον πρόλογο, περνάει μέσα από το ένα στρώμα μετά το άλλο ενός φανταστικού κόσμου, ο οποίος σύντομα θα κατοικηθεί από ηθοποιούς και θα ζωντανέψει από γεγονότα, γεμάτα με τους αγγελιοφόρους της φαντασίας και της εμπειρίας.
Είναι αυτός ο κόσμος των ονείρων και των εφιαλτών, των οραμάτων που ο Μπέργκμαν προσπάθησε να αναδείξει στο Φάννυ και Αλέξανδρος και που πέτυχε πλήρως στην εκτεταμένη, 320λεπτη σουηδική τηλεοπτική εκδοχή. Μείωσε την επική ταινία του στα 188 λεπτά για την κινηματογραφική κυκλοφορία, αποχαιρετώντας μεγάλο μέρος της φαντασίας. «Αυτό ήταν εξαιρετικά ενοχλητικό», έχει πει ο Μπέργκμαν, «καθώς έπρεπε να κόψω τα νεύρα και την ψυχή της ταινίας».
Το φάντασμα της παιδικής ηλικίας στις ταινίες του Μπέργκμαν
Η απόφαση του Μπέργκμαν να αφηγηθεί την ιστορία του από την οπτική γωνία ενός παιδιού απελευθέρωσε τη φαντασία του. Τα παιδιά εμφανίζονται μόνο περιστασιακά στις ταινίες του Μπέργκμαν, και ποτέ σε τόσο κεντρική θέση όσο στο Φάννυ και Αλέξανδρος. Στις προηγούμενες δουλειές του, όταν είναι παρόντα, συχνά παραμένουν στο παρασκήνιο ως διακοσμητικοί αλλά σιωπηλοί κομπάρσοι ή παραπέμπονται σε αθέατους παιδικούς σταθμούς. Ωστόσο, το φάντασμα της παιδικής ηλικίας είναι έντονα αισθητό σε όλες τις ταινίες του, παρόν ως οδυνηρή και στοιχειωμένη ανάμνηση.
Λίγοι καλλιτέχνες του κινηματογράφου έχουν αντλήσει τόση έμπνευση και υλικό από τις παιδικές τους εμπειρίες όσο ο Μπέργκμαν. Στο Φάννυ και Αλέξανδρος, αυτές οι ανησυχίες μπαίνουν τελικά στο επίκεντρο. «Η δημιουργία ταινιών έχει τις ρίζες της βαθιά στον κόσμο της παιδικής ηλικίας, στο χαμηλότερο πάτωμα του εργαστηρίου μου», έγραψε ο Μπέργκμαν το 1954. Εκεί, στο τοπίο της παιδικής ηλικίας, συμβαίνει η πρώτη αντιπαράθεση μεταξύ εξουσίας και αθωότητας, μια αντιπαράθεση που λαμβάνει χώρα ξανά και ξανά στις ταινίες του Μπέργκμαν και αποτελεί ένα από τα κεντρικά θέματα του Φάννυ και Αλέξανδρος.
Ο Αλέξανδρος γίνεται τα μάτια του σκηνοθέτη καθώς ξεκινά ένα ταξίδι ανακάλυψης μέσα στον εκκεντρικό κόσμο της ταινίας, έναν κόσμο που δεν διαφέρει από εκείνον που διαμόρφωσε τον νεαρό Μπέργκμαν. Υπάρχει η αστική ασφάλεια, ίσως όχι τόσο συντριπτική για τον σκηνοθέτη όσο στην ολοκληρωτική οικογενειακή συντροφικότητα που παρουσιάζεται εδώ. Υπάρχει η εκκλησία, και ο πουριτανικός λουθηρανός πατέρας και η αυστηρή, τιμωρητική ανατροφή. Και υπάρχει το θέατρο-παιδότοπος των ονείρων, καταφύγιο και διαφυγή από τις οδυνηρές απαιτήσεις της πραγματικότητας και κρίσιμη αφετηρία του δημιουργικού εαυτού.
«Το θέατρο είναι η γυναίκα μου και ο κινηματογράφος η ερωμένη μου»
Ο Μπέργκμαν σε όλη του την καριέρα κινείται μεταξύ θεάτρου και κινηματογράφου. Το 2003, ο ογδόντα πέντε ετών σκηνοθέτης αποχαιρέτησε και τα δύο, υπογράφοντας την τελευταία του θεατρική παραγωγή, τα Φαντάσματα του Ίψεν, και ολοκληρώνοντας το Saraband, την τελευταία του ταινία. «Το θέατρο είναι η γυναίκα μου και ο κινηματογράφος η ερωμένη μου», είχε δηλώσει κάποτε ο Μπέργκμαν. Στο Φάννυ και Αλέξανδρος, αφιερώνεται με αγάπη και στα δύο, χωρίς να εγείρει σκέψεις προδοσίας ή απιστίας.
Το Fanny and Alexander είναι, χωρίς αμφιβολία, το πιο πλούσια ενορχηστρωμένο έργο του Μπέργκμαν. Με αυτό, τον αποχαιρετισμό του στον κινηματογράφο, ο σκηνοθέτης μας προσκαλεί σε ένα συμπόσιο σπάνιου πλούτου και μεγαλοπρέπειας. Πρόκειται για την πιο προσιτή δημιουργία του, που φαίνεται να είναι φτιαγμένη σε κατάσταση ευφορίας και δημιουργικής χαράς - πολύ μακριά από τη σκανδιναβική κατήφεια που τόσοι πολλοί έχουν συνδέσει με τον Μπέργκμαν και το έργο του. Έχουν φύγει οι βασανισμένες αντιπαραθέσεις με έναν απόντα Θεό- έχουν φύγει οι διεισδυτικές αναλύσεις των δυνατοτήτων και των αδυναμιών της ρομαντικής εμπλοκής. Σε ένα ημερολόγιο σχετικά με τον σχεδιασμό του Φάννυ και Αλεξάντερ, ο Μπέργκμαν έγραφε: «Παίζοντας, μπορώ να ξεπεράσω την αγωνία, να χαλαρώσω την ένταση και να θριαμβεύσω πάνω στην καταστροφή. Θέλω επιτέλους να δείξω τη χαρά που κουβαλάω μέσα μου παρ' όλα αυτά, χαρά που τόσο σπάνια και τόσο φτωχά έχω ζωντανέψει στο έργο μου. Να μπορώ να απεικονίσω την ενέργεια και την ορμή, την ικανότητα για ζωή, την καλοσύνη. Αυτό δεν θα ήταν και τόσο κακό, για μια φορά».
Στο πρώτο επεισόδιο της τηλεοπτικής μετάδοσης, ο Μπέργκμαν διανθίζει σκηνές από μια χριστουγεννιάτικη γιορτή στο θέατρο με τις γιορτινές εκδηλώσεις στο σπίτι των Εκνταλ, από όπου η γιαγιά του Αλέξανδρου και της μικρότερης αδελφής του Φάννυ -διακεκριμένη ηθοποιός και μητριάρχης της οικογένειας- συντονίζει τόσο το πλούσιο φαγητό και ποτό όσο και το σκηνικό. Εδώ, ο Μπέργκμαν χρησιμοποιεί ένα ελαφρύ άγγιγμα, χωρίς να αποκαλύπτει σημάδια διχόνοιας. Η συνύπαρξη αυτών των δύο περιβαλλόντων απεικονίζει μια από τις θεμελιώδεις ιδέες της ταινίας: ότι το θέατρο και η ζωή είναι στενά συνδεδεμένα και ότι το ένα αποτελεί τη βάση για το άλλο. Ευτυχώς, αυτό το κομμάτι της ταινίας παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανέπαφο στην κινηματογραφική έκδοση.
Το πραγματικό δράμα, ωστόσο, αρχίζει στο τρίτο επεισόδιο, μετά το θάνατο του πατέρα της Φάννυ και του Αλέξανδρου - του σκηνοθέτη και κορυφαίου ηθοποιού του θεάτρου - και αφού η χήρα του ξαναπαντρεύεται, με τον τοπικό επίσκοπο. Ολόκληρη η ταινία αλλάζει χαρακτήρα. Τα ζεστά χρώματα και οι υπερπλήρεις και φιλόξενοι εσωτερικοί χώροι ανταλλάσσονται με έναν αφιλόξενο ασκητισμό. Το περιβάλλον είναι στυλιζαρισμένο και χαρακτηρίζεται από αυστηρότητα και ψυχρότητα. Τα παιδιά και η μητέρα τους αναγκάζονται να μπουν σε έναν κόσμο κανονισμών και απαγορεύσεων. Πρέπει πλέον να υποταχθούν σε μια κυρίαρχη και δικτατορική βούληση.
«Η ανθρωπότητα, όταν βγαίνει από την παιδική ηλικία στη ζωή»
Στην κατοικία του επισκόπου, ο Αλέξανδρος γίνεται ακόμη πιο ισχυρή φιγούρα αναγνώρισης για τον σκηνοθέτη. Ο πατέρας του Μπέργκμαν ήταν κληρικός και τελικά έγινε εφημέριος του βασιλιά, και ο Μπέργκμαν έχει περιγράψει το σπίτι του ως ένα φρούριο περιορισμών και απαγορεύσεων, μια καλλιεργημένη φυλακή εξωτερικής κομψότητας και εσωτερικού χάους και απογοήτευσης. Το αγόρι είναι ένα υποκατάστατο του καλλιτέχνη όταν, ως απάντηση στις ολοένα και πιο επώδυνες και ταπεινωτικές αντιπαραθέσεις με τον πατριό του, βρίσκει δύναμη στην εξέγερση. Ο Αλέξανδρος χρησιμοποιεί τις φαντασιώσεις του ως άμυνα, και μερικές φορές ως πρόκληση, ενάντια στην κυριαρχία του επισκόπου. Ωστόσο, στη σκηνή όπου είναι κλειδωμένος στη σοφίτα ως τιμωρία, η φαντασία του ανταποδίδει τα χτυπήματα όταν οι δύο πνιγμένες κόρες του επισκόπου εμφανίζονται να τον βασανίζουν, ένας εφιάλτης που ζωντανεύει.
Δυστυχώς, ο Μπέργκμαν συντόμευσε ή εξαφάνισε πολλά τέτοια παραδείγματα φαντασίας για την κινηματογραφική εκδοχή της ταινίας. Μόνο στην ολοκληρωμένη εκδοχή βιώνουμε πλήρως, για παράδειγμα, τις σκηνές από το θέατρο του πατέρα, όπου μια πρόβα του Άμλετ παρουσιάζεται γοητευτικά ερασιτεχνική και θεατρική. Στις μετέπειτα αψιμαχίες του στην κατοικία του επισκόπου, ο Αλέξανδρος αναδεικνύεται ως μια νεότερη εκδοχή της χλωμής νεότητας του Σαίξπηρ, που είναι, σύμφωνα με τα λόγια του Στρίντμπεργκ, «η ανθρωπότητα, όταν βγαίνει από την παιδική ηλικία στη ζωή και διαπιστώνει ότι όλα είναι εντελώς διαφορετικά από ό,τι περίμενε».
Στην ολοκληρωμένη ταινία του Μπέργκμαν, όλα γίνονται δυνατά. Η ιστορία του νεαρού περιπλανώμενου -όπως την αφηγείται στον Αλέξανδρο ο Ίσακ, ο σωτήρας των παιδιών, στο τέταρτο επεισόδιο- μετατρέπεται σε μια πλούσια φαντασία από το αγόρι με τα μεγάλα μάτια. Με τη μετατροπή της φθαρμένης καρέκλας του παιδικού δωματίου στην πολυτιμότερη πολυθρόνα του κόσμου στο πρώτο επεισόδιο, ο πατέρας του Αλέξανδρου ενσαρκώνει τις μαγικές δυνάμεις του θεάτρου και του κινηματογράφου και επιδεικνύει την τέχνη της φαντασίας που ο Μπέργκμαν, σαν μάγος, επιτρέπει σε όλους μας να μοιραστούμε.
Ο Μπέργκμαν συνόψισε κάποτε ένα βασικό θέμα του «Φάννυ και Αλέξανδρος» στο βιβλίο του «Το μαγικό φανάρι»: «Για να είμαι ειλικρινής, αναπολώ τα πρώτα μου χρόνια με χαρά και περιέργεια. Η φαντασία και οι αισθήσεις μου έπαιρναν τροφή και δεν θυμάμαι τίποτα βαρετό- στην πραγματικότητα, οι μέρες και οι ώρες συνέχιζαν να εκρήγνυνται με θαύματα, απροσδόκητα αξιοθέατα και μαγικές στιγμές. Μπορώ ακόμα να περιπλανηθώ στο τοπίο των παιδικών μου χρόνων και να βιώσω ξανά φώτα, μυρωδιές, ανθρώπους, δωμάτια, στιγμές, χειρονομίες, τόνους φωνής και αντικείμενα. Αυτές οι αναμνήσεις σπάνια έχουν κάποιο συγκεκριμένο νόημα, αλλά είναι σαν ταινίες μικρού ή μεγαλύτερου μήκους χωρίς νόημα, γυρισμένες στην τύχη.
Το προνόμιο της παιδικής ηλικίας είναι να κινείται απρόσκοπτα μεταξύ μαγείας και χυλού βρώμης, μεταξύ απέραντου τρόμου και εκρηκτικής χαράς. Δεν υπήρχαν όρια παρά μόνο απαγορεύσεις και κανονισμοί, οι οποίοι ήταν σκιώδεις, ως επί το πλείστον ακατανόητοι . Ήταν δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς τι ήταν φαντασία και τι θεωρούνταν αληθινό. Αν κατέβαλλα οποιαδήποτε προσπάθεια, ίσως κατάφερα να κάνω την πραγματικότητα να παραμείνει πραγματική. Αλλά, για παράδειγμα, υπήρχαν φαντάσματα και σκιές. Τι θα έπρεπε να κάνω με αυτά; Και οι επικές ιστορίες ήταν αληθινές;»
Με πληροφορίες από Criterion.com
Μέση Ανατολή: Διπλωματικός πυρετός για να αποτραπούν τα αντίποινα του Ιράν στο Ισραήλ - Φόβοι για ντόμινο στην περιοχή
Χαλκιδική: Τα 3 ερωτήματα για τον πνιγμό της 8χρονης - Ανακαλούνται οι άδειες για τις πισίνες της κατασκήνωσης
SOS από ΠΟΥ για την Mpox: Κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης μετά από νέα παραλλαγή της νόσου
Σάλος στην Ιταλία για ρατσιστικό βανδαλισμό γκράφιτι της μαύρης ολυμπιονίκη του βόλεϊ, Πάολα Εγκόνου
Live όλες οι εξελίξεις λεπτό προς λεπτό, με την υπογραφή του www.ethnos.gr